قیر،ماده‌ای چسبناک، سیاه‌رنگ و نیمه‌جامد است که به‌عنوان سنگین‌ترین باقی‌مانده فرآیند تقطیر نفت خام در برج‌های تقطیر اتمسفریک و خلأ پالایشگاه‌ها به دست می‌آید. این ماده که از نظر ساختار شیمیایی مخلوطی پیچیده از هیدروکربن‌های آروماتیک، رزین‌ها، ساچوریت‌ها و آسفالتین است، یکی از استراتژیک‌ترین محصولات صنعت نفت و پتروشیمی به شمار می‌رود و نقشی محوری در زیرساخت‌های عمرانی، راه‌سازی و صنایع عایق‌کاری دارد.

ایران با در اختیار داشتن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت خام جهان و برخورداری از پالایشگاه‌های مجهز، از تولیدکنندگان و صادرکنندگان اصلی قیر در منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود. کیفیت نفت خام سنگین ایران، پایه مناسبی برای تولید قیرهایی با درصد آسفالتین بالا و پایداری حرارتی مطلوب فراهم کرده که در بازارهای صادراتی جنوب آسیا، آفریقا و کشورهای حاشیه خلیج فارس تقاضای ثابتی دارد.

انواع و گریدهای اصلی قیر

قیر بسته به روش تولید و کاربرد نهایی، در چند دسته‌ی اصلی طبقه‌بندی می‌شود:

• قیر خالص یا نفوذی مانند 40/50، 60/70 و 85/100، که رایج‌ترین نوع مصرفی در راه‌سازی و تولید آسفالت گرم است. درجه نفوذپذیری این نوع طبق استاندارد ASTM D5 در دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد و تحت بار ۱۰۰ گرمی سنجیده می‌شود.

• قیر ویسکوزیته‌ای مانند VG10، VG20، VG30 و VG40، که بر اساس ویسکوزیته سینماتیکی در دمای ۱۳۵ درجه سانتی‌گراد درجه‌بندی می‌شوند و در پروژه‌های راهسازی با ترافیک سنگین و اقلیم گرم کاربرد دارند.

• قیر اکسیده یا دمیده مانند 85/25، 90/15 و 95/25، که با عبور هوا از قیر پایه در دمای بالا تولید می‌شود و به‌دلیل نقطه نرمی بالاتر، در تولید عایق رطوبتی، ورق‌های ایزوگام و پوشش سقف کاربرد گسترده دارد.

• امولسیون قیر شامل انواع کاتیونی (CRS، CMS، CSS) و آنیونی، که با پخش ذرات قیر در آب و کمک امولسیفایر تولید می‌شود و در دمای محیط و بدون نیاز به حرارت‌دهی قابل استفاده است.

• قیر محلول یا کات‌بک مانند MC و RC، که با رقیق‌سازی قیر توسط حلال‌های نفتی تولید می‌شود و در پرایمینگ و آب‌بندی سطوح کاربرد دارد.

فرآیند تولید و خواص فنی

فرآیند تولید قیر از نفت خام با تقطیر جوی آغاز و در برج تقطیر خلأ ادامه می‌یابد؛ در این مرحله، ترکیبات سبک‌تر جدا شده و باقی‌مانده سنگین به‌عنوان قیر پایه به دست می‌آید. کیفیت نهایی قیر با پارامترهایی نظیر درجه نفوذ ، نقطه نرمی (Softening Point به روش Ring & Ball)، نقطه اشتعال (Flash Point، معمولاً بالای ۲۵۰ درجه سانتی‌گراد)، دانسیته (نزدیک به ۱ تا ۱.۰۶ گرم بر سانتی‌متر مکعب) و انعطاف‌پذیری در دمای پایین کنترل و تضمین می‌شود.

کاربردهای صنعتی و عمرانی

قیر به‌عنوان یکی از پرکاربردترین مواد در صنعت ساخت‌وساز، در حوزه‌های زیر مورد استفاده قرار می‌گیرد:

• روکش و زیرسازی جاده‌ها، باند فرودگاه و آسفالت گرم و سرد

• تولید ایزوگام، ممبران‌های آب‌بندی و عایق‌های رطوبتی ساختمان

• پوشش‌دهی ضدخوردگی لوله‌های نفت و گاز (Pipe Coating)

• تولید محصولات صنعتی نظیر رنگ‌های قیری، چسب‌های صنعتی و مواد آب‌بند سازه‌های دریایی و بندری

• استفاده در سیالات حفاری برخی چاه‌های نفت و گاز

قیر صادراتی ایران معمولاً مطابق استانداردهای بین‌المللی ASTM D946، EN 12591، IS 73:2013 و BS 3690 تولید و بسته‌بندی می‌شود و در قالب بشکه فلزی نو ۱۸۰ کیلوگرمی، فله (Bulk) و در برخی موارد جامبوبگ صادر می‌گردد. کولاک با اتکا به شبکه تأمین معتبر از پالایشگاه‌های داخلی، امکان تأمین انواع گریدهای قیر با مستندات کیفی کامل (COA) و شرایط تحویل منعطف (FOB بندرعباس، بندر امام و چابهار) را برای خریداران بین‌المللی فراهم می‌کند.